สถานการณ์พยาธิใบไม้ตับกลับมาเป็นสัญญาณเตือนครั้งใหญ่ของระบบสาธารณสุขไทย หลังมีการเปิดเผยผลคัดกรองประชาชนกว่า 2 แสนคน พบผลคัดกรองการติดเชื้อเฉลี่ยสูงถึง 28% ขณะที่กลุ่มอายุ 15-29 ปีมีสัดส่วนสูงถึง 30.36% สะท้อนว่าความเสี่ยงไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะผู้สูงอายุ แต่กำลังแทรกซึมเข้าสู่คนรุ่นใหม่จากพฤติกรรมการกินที่สืบทอดภายในครอบครัวและชุมชน
ตัวเลขดังกล่าวยิ่งน่ากังวลเมื่อประเทศไทยมีผู้ป่วยมะเร็งรายใหม่มากกว่า 140,000 คนต่อปี และมีผู้เสียชีวิตจากโรคมะเร็งมากกว่า 86,000 คนต่อปี โดยมะเร็งตับและมะเร็งท่อน้ำดีอยู่ในกลุ่มมะเร็งที่พบมากในคนไทย
ผลคัดกรอง 2 แสนคน พบวัยหนุ่มสาวเสี่ยงสูง
ข้อมูลการตรวจคัดกรองด้วยชุดตรวจ OV-ATK ระหว่างวันที่ 1 ตุลาคม 2567 ถึง 9 กรกฎาคม 2569 ครอบคลุมประชากรราว 200,000 คน พบผลคัดกรองบวกเฉลี่ยประมาณ 28% และเมื่อแยกเฉพาะกลุ่มอายุ 15-29 ปี พบสัดส่วนสูงถึง 30.36%
ผลที่พบในกลุ่มเยาวชนและนักศึกษาทำให้เกิดคำถามถึงพฤติกรรมการบริโภคอาหารดิบ โดยข้อมูลการคัดกรองนักศึกษาใหม่ในจังหวัดมหาสารคามพบว่า นักศึกษามหาวิทยาลัยมหาสารคามกว่า 12,700 คน มีผลคัดกรองบวก 4,233 คน หรือประมาณ 33% ส่วนมหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคามตรวจ 1,922 คน พบผลคัดกรองบวก 380 คน หรือประมาณ 19%
อย่างไรก็ตาม ตัวเลขจาก OV-ATK เป็นผลการคัดกรองเบื้องต้น ผู้ที่มีผลบวกยังควรเข้าสู่กระบวนการตรวจยืนยันตามแนวทางทางการแพทย์ โดยการตรวจหาไข่พยาธิในอุจจาระด้วยกล้องจุลทรรศน์ยังเป็นวิธีมาตรฐานในการยืนยันการติดเชื้อ
OV-ATK คืออะไร เชื่อถือได้แค่ไหน
OV-ATK เป็นชุดตรวจคัดกรองการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับจากตัวอย่างปัสสาวะ ช่วยให้ตรวจประชาชนจำนวนมากได้รวดเร็วและสะดวกกว่าวิธีเดิม โดยชุดตรวจผ่านการทดสอบและขึ้นทะเบียนกับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาแล้ว
ข้อมูลที่เปิดเผยระบุว่า ชุดตรวจมีค่าความไว 94.2% ค่าความจำเพาะ 93.2% ค่าพยากรณ์ผลบวก 93.1% และค่าพยากรณ์ผลลบ 94.3% ขณะเดียวกันยังมีการศึกษาวิจัยเพิ่มเติมในพื้นที่ 20 จังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เพื่อประเมินประสิทธิภาพและวางแนวทางควบคุมโรคในระยะยาว
พยาธิใบไม้ตับเข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร
พยาธิใบไม้ตับ หรือ Opisthorchis viverrini เป็นพยาธิตัวแบนที่สามารถเข้าสู่ร่างกายจากการกินปลาน้ำจืดเกล็ดขาวซึ่งมีตัวอ่อนพยาธิและไม่ได้ปรุงให้สุก เช่น ก้อยปลาดิบ ลาบปลาดิบ ปลาส้มดิบ ปลาจ่อม หรืออาหารที่ใช้ปลาร้าดิบเป็นส่วนประกอบ
เมื่อเข้าสู่ร่างกาย ตัวอ่อนจะเดินทางไปเจริญเติบโตภายในท่อน้ำดี และสามารถอาศัยอยู่ได้นานถึง 20-30 ปี ทำให้เกิดการระคายเคืองและการอักเสบเรื้อรัง หากติดเชื้อซ้ำบ่อยครั้ง ความเสียหายต่อท่อน้ำดีจะสะสมและเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งท่อน้ำดีในอนาคต
ข้อมูลยังประเมินว่าประเทศไทยอาจมีผู้ติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับไม่น้อยกว่า 6 ล้านคน โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือที่พบการเสียชีวิตจากมะเร็งตับและมะเร็งท่อน้ำดีราว 6,500 คนต่อปี และมีภาระค่าใช้จ่ายด้านการรักษาสูงถึงประมาณ 13,500 ล้านบาทต่อปี
ทำไมพยาธิใบไม้ตับจึงเชื่อมโยงกับมะเร็งท่อน้ำดี
การติดพยาธิไม่ได้ทำให้เกิดมะเร็งทันที แต่การอักเสบเรื้อรังเป็นเวลานานอาจทำให้เซลล์บริเวณท่อน้ำดีเกิดความผิดปกติ โดยมีข้อมูลว่ามะเร็งท่อน้ำดีในประเทศไทยราว 70-80% มีความเกี่ยวข้องกับการอักเสบเรื้อรังจากพยาธิใบไม้ตับ
อันตรายสำคัญคือ ผู้ติดเชื้อจำนวนมากอาจไม่มีอาการในระยะแรก ขณะที่มะเร็งท่อน้ำดีมักตรวจพบเมื่อโรคเข้าสู่ระยะลุกลามแล้ว ส่งผลให้โอกาสรักษาหายลดลง การป้องกันตั้งแต่ต้นจึงมีความสำคัญมากกว่าการรอให้เกิดอาการ
อาการแบบไหนควรรีบพบแพทย์
ผู้ติดพยาธิใบไม้ตับอาจไม่มีอาการ หรืออาจเริ่มมีอาการท้องอืด ท้องเฟ้อ เบื่ออาหาร อาหารไม่ย่อย จุกแน่นหรือปวดบริเวณชายโครงขวา หากโรครุนแรงขึ้นอาจมีตับโต ตัวเหลือง ตาเหลือง ท้องมาน หรือมีไข้จากภาวะแทรกซ้อนของระบบทางเดินน้ำดี
ผู้ที่มีประวัติกินปลาน้ำจืดดิบหรืออาหารกึ่งสุกกึ่งดิบเป็นประจำ รวมถึงผู้ที่อาศัยหรือเคยอาศัยในพื้นที่ที่พบโรคสูง ควรปรึกษาแพทย์หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขเพื่อประเมินความเสี่ยงและรับการตรวจอย่างเหมาะสม
ป้องกันได้ด้วยการเปลี่ยนพฤติกรรมการกิน
การป้องกันพยาธิใบไม้ตับทำได้ไม่ยาก แต่ต้องตัดวงจรการติดเชื้ออย่างจริงจัง โดยยึดหลักสำคัญดังนี้
- ปรุงปลาน้ำจืดให้สุกทั่วถึงด้วยความร้อนก่อนรับประทาน
- เลี่ยงก้อยปลา ลาบปลาดิบ ปลาส้มดิบ และอาหารปลากึ่งสุกกึ่งดิบ
- เลือกปลาร้าที่ผ่านการต้มสุกหรือผ่านกระบวนการผลิตที่ปลอดภัย
- ไม่เชื่อว่าการบีบมะนาว ใส่เกลือ หมัก หรือดื่มแอลกอฮอล์จะฆ่าตัวอ่อนพยาธิได้
- ล้างมือก่อนปรุงอาหาร ก่อนรับประทานอาหาร และหลังเข้าห้องน้ำ
- ใช้ส้วมที่ถูกสุขลักษณะ ไม่ปล่อยสิ่งปฏิกูลลงแหล่งน้ำ
ความร้อนคือวิธีสำคัญในการทำลายตัวอ่อนพยาธิ ขณะที่การใช้มะนาว ความเค็ม หรือการหมักไม่ได้ทำให้อาหารสุกและไม่สามารถรับประกันการกำจัดพยาธิได้
มียารักษา แต่ไม่ควรใช้แทนการหยุดกินดิบ
พยาธิใบไม้ตับสามารถรักษาได้ แต่ผู้มีผลคัดกรองบวกควรได้รับการประเมินและตรวจยืนยันตามคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์ ไม่ควรซื้อยารับประทานซ้ำเองโดยไม่จำเป็น
แม้การรักษาจะกำจัดพยาธิได้ แต่หากกลับไปกินปลาดิบและติดเชื้อซ้ำ การอักเสบของท่อน้ำดียังคงเกิดขึ้นต่อเนื่อง จึงไม่ควรมองว่ายาถ่ายพยาธิเป็นทางลัดที่ใช้ทดแทนการปรับพฤติกรรมได้
สถานการณ์ครั้งนี้ไม่ใช่เพียงเรื่องของตัวเลขผลคัดกรอง แต่เป็นสัญญาณเตือนว่าพฤติกรรมการกินในวันนี้อาจสร้างความเสี่ยงต่อมะเร็งในอีกหลายสิบปีข้างหน้า การเลือกกินอาหารปรุงสุก ตรวจเมื่อมีความเสี่ยง และเข้าสู่การรักษาอย่างถูกต้อง คือแนวทางสำคัญในการลดการติดพยาธิใบไม้ตับและหยุดวงจรมะเร็งท่อน้ำดีอย่างยั่งยืน
ติดตาม ข่าวเด่น ข่าววันนี้ ที่ ข่าวการค้นหาที่มาแรงบ้านกีฬา
